Regels zijn er om overtreden te worden, sommige regels althans. Gevoelsmatig maken we een onderscheid tussen harde en zachte regels, tussen wetten en sociale normen. In de praktijk is dit onderscheid zo groot niet, wat bijvoorbeeld blijkt uit de manier waarop de architectuur van parlementen het politieke debat beïnvloedt.

Churchill zei: First we shape our buildings, and then our buildings shape us.

Een wet is geschreven recht. Het is hoe we samen zwart-op-wit bepalen wat toelaatbaar is. Onze hoogste wet is de Grondwet, en over de grens hebben we afspraken gemaakt in verdragen zoals het Europees Verdrag van Rechten van de Mens.

Lagerhuis in het VK

Het voelt officieel, zo’n perkamentje met handtekeningen ergens in een vitrinekast. Maar het recht reikt verder dan alleen de wet. Zo is er in het Verenigd Koninkrijk helemaal geen Grondwet. Toch hecht men daar grote waarde aan the constitution. Zowel harde als zachte regels vallen hieronder. Met constitution refereren de Britten namelijk niet de Magna Carta of een andere wet, maar aan het geheel aan gebruiken en principes waarop de staat gebouwd is.

De verwarring was dan ook groot toen vorige week bij de eerste vergadering in het Lagerhuis na de verkiezingen door parlementariërs van de Scottish National Party de stoelen werden bezet die traditioneel aan de Labourpartij toebehoren. The horror!

Parlement in Tsjechië

Als we nader kijken naar de zachte regels dan kunnen we vier krachten onderscheiden die ons gedrag reguleren, zo argumenteert Lawrence Lessig in zijn standaardwerk voor de informatiejurist Code is law. Hoe we ons gedragen wordt gestuurd door: formele wetten, omgangsnormen, de markt, en de architectuur van onze omgeving.

In zijn boek zet Lessig overtuigend uiteen waarom in het digitale tijdperk West coast law, ofwel de computercode van de apparaten en websites die we gebruiken, minstens zoveel impact heeft op ons gedrag als de traditionele wetgeving, East coast law.

Parlement in Slovenië

De architectuur van de software die we gebruiken bepaalt wat we kunnen doen met onze apparaten. Zo heeft Apple een patent om de camera van je iPhone op afstand uit te zetten. Dat kan dienen om auteursrecht te handhaven in de bioscoop, maar ook om te voorkomen dat demonstranten foto’s maken van politiegeweld in Ferguson. Vragen over de juistheid hiervan dienen zich niet of nauwelijks aan zoals van formele wetten gewend zijn, terwijl je gedrag nog directer gestuurd wordt. De werking van je iPhone wordt simpelweg begrensd.

Parlement in Slowakije

In de politieke arena speelt zachte regelgeving in de vorm van omgangsnormen een grote rol zoals we in het Verenigd Koninkrijk hebben gezien. Maar ook de zachte regels van het technisch ontwerp van de ruimte, de architectuur, maakt uit wat voor debat er gevoerd wordt. En daarmee wat voor harde wetgeving er uit het politieke proces komt.

Omdat architectuur zo bepalend is voor ons gedrag is het belangrijk om ons bewust te zijn van het ontwerpkeuzes die in de systemen waarvan we afhankelijk zijn, of het nu een iPhone is of een politiek proces.

Parlement in Italië

Kijk naar de foto’s van vijf Europese volksvergaderingen (respectievelijk van Verenigd Koninkrijk, Tsjechië, Slovenië, Slowakije en Italië) en vraag je af of er bij het ontwerp rekening is gehouden met vragen als: zitten de parlementariërs en de regering op gelijke hoogte? Staan de partijen tegenover elkaar of naast elkaar, kijkt men elkaar aan? Heeft het volk een plaats op een publiekstribune, is er plaats voor journalistiek?

Architectenbureau XML deed met Theaters of Democracy (pdf) onderzoek naar de rol van de architectuur in het politieke proces: